Ал сен әкіммен кездесуге дайындалдың ба?

Қазақстанда ауыл бюджеттерінің интерактивті картасы пайда болды. Онда 2019-2021 жылдарға арналған аудандық бағыныстағы 3 255 ауылдың, кенттердің, ауылдық округтердің және қалалардың шығындары көрсетілген. Әзірлеушілер Transparency Kazakhstan ұйымының қоғамдық өкілдері болды.

2018 жылдан бастап Қазақстанда бюджеттің төртінші деңгейі енгізілді,оған сәйкес 2 мыңнан астам халқы бар барлық шағын ауылдар қандай жергілікті проблемаларға қаражат жұмсалатынын анықтай отырып, өз қауымдастығының бюджетін өз бетінше бекітуге мүмкіндігі бар. Мұндай бюджеттердің 90% — ы тұрғындардың салық және төлемдер есебінен қалыптасады.

«Шын мәнінде Қазақстанда жергілікті бюджеттердің қандай шығындарға жұмсалғаны, үш жылға арналған жаңа бюджеттерді қабылдау процедурасынан қалай өткендігі туралы жиынтық ақпарат жоқ. Сондықтан біз барлық бюджеттерді жинап, жергілікті билік қаражатының қандай түрлеріне жұмсалатынын сараптауды жөн көрдік», — деп атап өтті Transparency Kazakhstan атқарушы директоры Ольга Шиян.

Нәтижелер төртінші деңгейдегі бюджеттерді Алматы, Түркістан, Жамбыл, Қарағанды және Павлодар облыстарының билігі ең көп қабылдағанын көрсетті.

Ең аз бюджеттерді Маңғыстау және Солтүстік Қазақстан облыстарының жергілікті қоғамдастықтары иеленген.

Төртінші деңгейдегі бірде-бір бюджетті Маңғыстау облысының Қарақия ауданында және Павлодар облысының Акулы ауданында билік қабылдамаған, алайда халықтың тығыздығы осы қоғамдастықтарға өз бюджеттерінің болуына мүмкіндік берді.

Барлық бюджеттер аудандық немесе ауылдық округтер деңгейінде нормативтік құқықтық актілерге біріктірілген мәслихаттардың шешімдері форматында қабылданды.

Жергілікті маңызы бар мәселелерді зерттеуге және олардың негізінде негізгі шығындарды қалыптастыруға мүдделіліктің жоғары дәрежесі Ақтөбе және Солтүстік Қазақстан облыстарында байқалады.

Орта — Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Қарағанды, Қостанай, Қызылорда, Маңғыстау, Павлодар облыстарында.

Төмен — Ақмола, Алматы, Атырау, Жамбыл және Түркістан облыстарында.

2020 жылы Батыс Қазақстан, Қызылорда және Маңғыстау облыстарын қоспағанда, төртінші деңгейдегі бюджеттердің жалпы көлемі төмендеді. Бұл ретте өз бюджеттері бар елді мекендердің жалпы саны артты.

2021 жылы төртінші деңгейдегі бюджет көлемінің шамалы өсуіне тренд сақталады деп күтілуде, бірақ ол 2019 жылғы деңгейге жетпей отыр. Түркістан, Алматы және Жамбыл облыстарының билігі жергілікті өзін-өзі басқаруды қолдауға көп ақша салды.

Батыс Қазақстан, Маңғыстау және Солтүстік Қазақстан облыстарының ауылдық округтері тұрғындарының жергілікті өзін-өзі басқаруға аз ақша бөлген.

Өз қаражатының бір бөлігін аудандық және қалалық деңгейдегі бюджеттерге аудару қажеттілігі жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту әлеуетін шектейді.

Төртінші деңгейдегі бюджеттерді әзірлеудегі басқа кемшіліктер халықтың қажеттілігін ескеретін, әділ бюджет саясатын қамтамасыз ететін және әйелдер мен ерлер арасындағы теңсіздікті төмендетуге ықпал ететін, қызметтердің ашықтығын, атаулылығын арттыратын гендерлік тәсілдің болмауы болып табылады.

Айта кету керек, 2019-2021 жж. ең ірі 10 шығынның ішіне:

  • ауылдық әкімдер аппараттарының қызметі мен күтіп-ұстауға,
  • әкімшілік ғимараттарды күрделі жөндеуге,
  • өзге де шығыстарға,
  • көшелерді жарықтандыруға,
  • елді мекендерді абаттандыру мен көгалдандыруға,
  • елді мекендердің санитариясын қамтамасыз етуге,
  • мектепке дейінгі оқыту мен білім беруге,
  • автомобиль жолдарының жұмыс істеуін қамтамасыз етуге арналған шығындар кірді.

2019-2021 жж. бюджеттен аз қаражат қарастырылған:

  • жергілікті деңгейде халықты жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету,
  • автомобиль жолдарын салу және қайта жаңарту,
  • елді мекендерді сумен жабдықтау,
  • жерлеу орындарын ұстау,
  • халыққа әлеуметтік көмек көрсету,
  • денсаулық сақтау және сырқаты ауыр адамдарды жақын жердегі денсаулық сақтау ұйымдарына жеткізу,
  • спорт,
  • коммуналдық шаруашылықты басқару.

2019 ж. төртінші деңгейдегі бірде-бір бюджетке келесілер бойынша қаржы салынған жоқ:

  • Жерлеу орындарын күтіп — ұстау және туысы жоқ адамдарды жерлеу – Маңғыстау және Қызылорда облыстарында қарастырылмаған,
  • Сумен жабдықтау — Маңғыстау облысында көзделмеген,
  • Елді мекендерді абаттандыру – Жамбыл, Маңғыстау, Солтүстік Қазақстан облыстарында көзделмеген,
  • Мектепке дейінгі білім беру – Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарында қарастырылмаған
  • Бастауыш, негізгі және орта білім беру — Жамбыл, Қызылорда, Маңғыстау және Солтүстік Қазақстан облыстарында қарастырылмаған
  • Мәдениет, спорт, туризм – Батыс Қазақстан облысында қарастырылмаған
  • Спорт және дене шынықтыру-сауықтыру іс-шараларын өткізу — Солтүстік Қазақстан, Маңғыстау, Батыс Қазақстан, Жамбыл, Атырау, Алматы, Ақтөбе, Ақмола облыстарында көзделмеген
  • Мәдени-демалыс қызметі — Ақмола, Батыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында көзделмеген
  • Жолдарды жөндеу-Атырау және Павлодар облыстарында қарастырылмаған
  • Автомобиль көлігі-Жамбыл, Маңғыстау және Солтүстік Қазақстан облыстарында көзделмеген

2020 жылы жағдай жақсармайды, қаражат бөлінген жоқ:

  • Жерлеу орындарын ұстау және туысы жоқ адамдарды жерлеу – Атырау және Маңғыстау облыстарында қарастырылмаған,
  • Сумен жабдықтау — Ақтөбе, Алматы, Маңғыстау және Түркістан облыстарында көзделмеген,
  • Елді мекендерді абаттандыру – Жамбыл, Маңғыстау, Солтүстік Қазақстан облыстарында көзделмеген,
  • Мектепке дейінгі білім беру және мектепке дейінгі оқытуға мемлекеттік тапсырысты іске асыру – Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Жамбыл, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстарында қарастырылмаған,
  • Бастауыш, негізгі және орта білім беру — Жамбыл, Маңғыстау және Солтүстік Қазақстан облыстарында қарастырылмаған
  • Әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамсыздандыру – Жамбыл, Батыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстарында көзделмеген,
  • Мәдениет, спорт, туризм — Батыс Қазақстан облысында қарастырылмаған
  • Мәдени-бос уақыт қызметі — Батыс Қазақстан облысында
  • Спорт және дене шынықтыру-сауықтыру іс-шараларын өткізу — Солтүстік Қазақстан, Маңғыстау, Батыс Қазақстан, Жамбыл, Атырау, Алматы, Ақтөбе, Ақмола облыстарында көзделмеген,
  • Жолдарды күрделі және орташа жөндеу — Ақмола, Ақтөбе, Атырау, Қызылорда, Маңғыстау және Солтүстік Қазақстан облыстарында көзделмеген,
  • Автомобиль көлігі — Жамбыл, Маңғыстау және Солтүстік Қазақстан облыстарында көзделмеген.

2021 жылы да жақсартуды күтудің қажеті жоқ, өйткені депутаттар мен әкімдер бюджетті келесі шығындарды ескерместен бекітті:

  • Жерлеу орындарын ұстау және туысы жоқ адамдарды жерлеу – Атырау және Маңғыстау облыстарында қарастырылмаған,
  • Сумен жабдықтау — Ақтөбе, Алматы, Маңғыстау, Түркістан облыстарында көзделмеген,
  • Елді мекендерді абаттандыру – Жамбыл, Маңғыстау, Солтүстік Қазақстан облыстарында көзделмеген,
  • Мектепке дейінгі білім беру – Ақмола, Маңғыстау және Солтүстік Қазақстан облыстарында қарастырылмаған
  • Бастауыш, негізгі және орта білім беру — Жамбыл, Маңғыстау және Солтүстік Қазақстан облыстарында қарастырылмаған
  • Мәдениет, спорт, туризм — Батыс Қазақстан облысында қарастырылмаған
  • Спорт және дене шынықтыру-сауықтыру іс-шараларын өткізу — Солтүстік Қазақстан, Қарағанды, Маңғыстау, Батыс Қазақстан, Жамбыл, Атырау, Алматы, Ақтөбе, Ақмола облыстарында көзделмеген
  • Мәдени-демалыс қызметі — Ақмола, Алматы, Батыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында көзделмеген
  • Жолдарды жөндеу-Ақмола, Ақтөбе, Атырау, Қостанай, Қызылорда, Маңғыстау, Солтүстік Қазақстан облыстарында қарастырылмаған
  • Автомобиль көлігі-Жамбыл, Маңғыстау және Солтүстік Қазақстан облыстарында көзделмеген

Осыған байланысты, Transparency Kazakhstan сарапшылары әкімнің есеп беру кездесуінің алдында жергілікті өзін-өзі басқарудың қаржылық тұрақтылығына 4 қадам қабылдауды ұсынады:

  1. Осы интерактивті картада 2019-2021 жж. арналған өз кентіңіз, ауылдық округіңіз немесе аудандық бағыныстағы қала бюджетін зерттеңіз.
  2. Әкімдік аппаратын ұстауға, сіздің елді мекеніңізді абаттандыру, білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қолдау, сондай-ақ спортты дамыту, мәдениет және автомобиль жолдарын жөндеу мәселелерін шешуге қанша қаражат бөлінгенін талдаңыз.
  3. Әкімнің есеп беру кездесуінде 2019 жылға арналған бюджетте көзделген қаражат қандай мақсаттарға жұмсалғанын және 2020 жылға арналған қаражатты қалай игеру жоспарланғанын нақтылаңыз.
  4. Әкімді ұстауға арналған шығыстардың, басқа да шығындардың арақатынасымен келіспеген жағдайда және тек жергілікті маңызы бар мәселелерді шешу кезінде мәслихат депутаттарына жергілікті қоғамдастықтың пікірін және бар проблемаларды ескере отырып, бюджетке түзетулер енгізуді ұсыныңыз.

Төртінші деңгейдегі бюджет қаражатын әзірлеуге, қабылдауға және игеруге жауапты БИЛІКТЕГІЛЕРГЕ ҰСЫНЫМДАР:

  1. Мәслихат депутаттарын жергілікті қоғамдастықтармен жергілікті бюджет қаражатын бөлу мүмкіндіктерін талқылауға халықтың пікірін және орын алып отырған проблемаларды ескере отырып, кеңінен тартуды қамтамасыз етіңіз.
  2. Жергілікті жиындарды өткізу және депутаттардың бюджет жобаларын талқылауы туралы ақпараттың қолжетімділігі мен алдын ала болуын қамтамасыз етіңіз.
  3. Бюджет жобаларын әзірлеу кезінде халықтың нақты қажеттіліктерін ескеруге мүмкіндік беретін гендерлік тәсілді қолданыңыз.
  4. Әкімдер аппараттарын ұстауға арналған шығындардың жергілікті мәселелерді шешуге арналған шығындармен арақатынасын қамтамасыз етіңіз, әкімдіктердің «өзге» шығындарына бөлінетін қаражат санын қысқартыңыз.
  5. Төртінші деңгейдегі бюджеттерді «Ашық бюджеттер» порталында және облыс әкімдіктерінің сайттарында уақытылы және қолжетімді жариялауды қамтамасыз етіңіз.
  6. Өзін-өзі басқару институтының әлеуетін іске асыру, халықтың жергілікті маңызы бар мәселелерді шешуге тартылуын және халықтың билік органдарына сенімін арттыру үшін 2 мың адамнан астам халқы бар аудандық бағыныстағы қалалар, ауылдық округтер, ауылдар, кенттер, ауылдар әкімдерінің сайлануын енгізіңіз.

Толық зерттеуді мұнда оқуға болады.

Ауылдық бюджеттердің интерактивті картасы осында жарияланды.   Міндетті түрде аймаққа басыңыз және бюджеттік шығындардың толық орналасуын оқыңыз

Төртінші деңгейдегі бюджет жинағын мына жерден таба аласызю

***

«Қазақстанда жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту» жобасы Transparency International қолдауымен іске асырылды және ең кішкентай әкімшілік бірліктерді қаржылық қолдау жағдайын егжей-тегжейлі талдау есебінен елдің неғұрлым аз дамыған өңірлері арасындағы экономикалық және әлеуметтік алшақтықты қысқартуға бағытталған (10 ЦУР-дан 10.2 Мақсат, ЦУР 11БҰҰ-дан мақсат 1.а).

Азаматтық және қоғамдық бақылау жөніндегі ұсынымдар жергілікті қоғамдастықтарда құқықтық сауаттылықты күшейтуге және сыбайлас жемқорлықты азайтуға бағытталған (мақсат 16.5 ЦУР 16 БҰҰ).