Transparency Kazakhstan сарапшылары жемқордың әлеуметтік портретін құрды

Талдау көздері ретінде мемлекеттік органдардың ашық есептік деректері болды.

2019 -2020 жылдардың және 2021 жылдың 11 айы аралығында сот актілерінің банкінде жарияланған қылмыстық сыбайлас жемқорлық істерінің жалпы 1 524 материалына талдау жасалды. Қылмыстық Кодекстің сыбайлас жемқорлық бабы бойынша соттардың 11 айыптау шешімдері талданады.

Transparency Kazakhstan ҚҚ тең құрылтайшысы және атқарушы директоры Ольга Шиян атап өткендей, «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Заңның талаптарына сәйкес барлық мәліметтер анонимдендірілген және сыбайлас жемқорлыққа қарсы оқытудың сапасын жақсарту және соның салдарынан Қазақстандағы сыбайлас жемқорлықты төмендету мақсатында тек зерттеу сипатында болады».

Осы істердің материалдарын зерделеу, сот шешімі бойынша сыбайлас жемқорлық қылмыстар жасауға кінәлі деп танылған адамдарға қатысты мынадай тұжырымдар жасауға мүмкіндік берді.

  • 83% сыбайлас жемқорлық қылмыстарды ер адамдар жасайды, 17% — ы әйелдерге келеді
  • Сыбайлас жемқорлық жасының ауқымы 18-71 жасты қамтиды, сыбайлас жемқорлық қылмыстарының үштен екісін олар 26-39 жас аралығында жасаған. Жыл сайын орта есеппен 20-40 сыбайлас жемқорлық қылмысын осы жастағы ер адамдар жасаған.
  • Сыбайлас жемқорлық қылмыстарының 30% — ын басшылық деңгейдегі ер адамдар жасаған
  • Көбінесе жемқор ер адамдарға қатысты айыптау шешімдері пара алғаны, бергені, билікті асыра пайдаланғаны және асыра пайдаланғаны үшін шығарылды.
  • Сот шешімімен сыбайлас жемқорлыққа кінәлі деп танылған әйелдер арасында жас шамасы 22-62 жас аралығында ауытқиды. Басшы әйелдердің үлесіне сыбайлас жемқорлық қылмыстарының 29% — ы тиесілі болды.
  • Әйелдер арасында сыбайлас жемқорлық қылмыс жасаудың негізгі шыңы 28-43 жасқа келеді. Жыл сайын орта есеппен 4-6 сыбайлас жемқорлық қылмысын осы жастағы әйелдер жасаған.
  • Әйелдер пара беру, пара алу, парақорлыққа делдал болу, қызметтік жалғандық, өкілеттіктерін асыра пайдалану фактілері бойынша қылмыстық істерге тартылған.

Айыптау қорытындыларын шығарудың өңірлік серпініне шолу сыбайлас жемқорлық бойынша сот шешімдерінің ең көп саны Алматы облысында, Шымкент қаласында, Нұр-сұлтан қаласында, Алматы қаласында және Батыс Қазақстан облысында шығарылғанын көрсетті.

Сыбайлас жемқорлық үшін сотталған адамдардың кәсіптерін, жұмыс орындарын және қызмет салаларын зерделеу ішкі істер органдарының, әкімдіктердің, оның ішінде әкімдердің қызметшілері, қаржы министрлігі салық комитетінің қызметкерлері, әскери қызметшілер, ауыл шаруашылығы, денсаулық сақтау және қылмыстық-атқару жүйесі министрліктерінің қызметкерлері екенін көрсетті.

Халық тарапынан сыбайлас жемқорлық қылмыстар жиі жасалатын: жалдамалы жұмысшылар, автокөлік құралдарының жүргізушілері, жұмыссыздар, кәсіпкерлер және компаниялар (ЖШС, АҚ) директорлары).

Жұмыс орны Мемлекеттік органдар тарапынан 10— ТОП  жемқорлар   Жұмыс орны Халық тарапынан

 

10-ТОП жемқорлар

ІІМ 169 Жұмыссыздар 110
Әкімдерді қоса алғанда, әкімдіктердің қызметкерлері 138 Жүргізушілер 70
ҚМ МКК 33 Кәсіпкерлер 54
БМ 28 Жалдамалы жұмысшылар 33
АШМ 18 Компания директорлары 10
ІІМ ҚАЖК 16 Студенттер 4
ДМ 16 Зейнеткерлер 4
ҰҚК 7 Фермерлер 3
ТЖМ 5 Банк қызметкері 1

2019-2020жж.-2021ж. 11 ай мерзім аралығында сот сыбайлас жемқорлық қылмыс жасады деп таныған тұлғалар.

Мемлекеттік қызметшілердің сыбайлас жемқорлық қылмыстарынан басқа, Transparency Kazakhstan сарапшылары мемлекеттік қызметшілер жасайтын басқа да бұзушылықтар мен қылмыстарды зерттеді. Бұл үшін сайтта жарияланған қылмыстар бойынша статистикалық деректердің жалпы массивінен Qamkor.kz мемлекеттік қызметшілер, билік және басқару қызметкерлері жасаған қылмыстар бойынша деректер түсірілді.

Мемлекеттік қызметшілердің 35% — ы сыбайлас жемқорлыққа қатысты. 2018 жылғы деректермен салыстырғанда мемлекеттік қызметшілер қылмыстарының жалпы ауқымында сыбайлас жемқорлық қылмыстар серпінінің 45-49%-дан 34,9-38,4% — ға дейін төмендегені байқалады. Сонымен қатар, сыбайлас жемқорлық қылмыстар-мемлекеттік қызметшілер жол берген бұзушылықтар тізбесінде ең көп таралған.

Екінші орында меншікке, денсаулыққа, көлік саласындағы бұзушылықтарға, сондай-ақ басқа азаматтардың жеке басына, бостандықтары мен құқықтарына қарсы құқық бұзушылықтар. Жалпы, мемлекеттік сала қызметкерлері жасаған қылмыстардың төмендеу үрдісі байқалады. Тәртіп бұзушылардың үштігін ішкі істер органдарының қызметкерлері, әкімдер мен әскери қызметшілер ұсынады.

Сондай-ақ зерттеу шеңберінде сыбайлас жемқорлық қылмыстарынан зардап шеккен азаматтар бойынша деректерді қорыту жүргізілді. Жыл сайын сыбайлас жемқорлықтан зардап шеккендердің үштен бірі әйелдерге тиесілі: 2019 жылы – 39, 2020 жылы – 49 және 2021 жылы-30. Сыбайлас жемқорлық қылмыстарынан зардап шеккендердің негізгі үлесі жастар мен орта жастағы адамдарға тиесілі: 27,6% — 21-29 жас аралығында және 43% — 30-39 жас аралығында.

Зерттеуді Қазақстандағы сыбайлас жемқорлық қылмыстарының динамикасын талдау аяқтайды. Ресми статистикалық деректерге сәйкес соңғы үш жыл ішінде сыбайлас жемқорлық қылмыстардың үлесі төмендеп келеді. Бұл елдегі қылмыстың барлық түрлерін азайту бойынша жалпы трендті көрсетеді.

Сыбайлас жемқорлық қылмыстар баптары бойынша мынадай үрдістерді байқауға болады:

  • Пара беру, қызмет бойынша әрекетсіздік және немқұрайлылық саны өсуде;
  • Қызметтік жалғандық, лауазымдық өкілеттіктерін асыра пайдалану мен асыра пайдалану, кәсіпкерлік қызметке заңсыз қатысу, пара алу және парақорлыққа делдал болу саны азаюда;
  • Сотқа дейін жеткізілген қылмыстар бойынша статистиканы талдау сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында істерді пысықтау сапасының жалпы жақсару үрдісін көрсетті. Құқық қорғау органдарының сотқа жеткізілген істері бойынша өсім іс жүзінде 10% — ды (20% — дан 30% — ға дейін) құрады. Сыбайлас жемқорлық қылмыстар бойынша сотқа жеткізілген істердің арақатынасы соңғы үш жылда 75% — дан 62% — ға дейін төмендеді.
  • Сыбайлас жемқорлық баптары бойынша сотқа немқұрайлылық бойынша қозғалған істер 5 есе аз, қызмет бойынша әрекетсіздік және билікті немесе лауазымды өкілеттікті асыра пайдалану бойынша істер 4 есе аз екенін атап өтуге болады. Айта кету керек, қылмыстың бұл санаттары өздері дәлелдеуге қиын. Сотқа парақорлық бойынша делдалдық арқылы жеткізілген істер үлесінің арақатынасы өскені байқалады.
  • Қазақстандағы сыбайлас жемқорлық қылмыстарынан келген залал 2019 жылы жалпы залалдың ең көп үлесін-5% құрады. 2020 жылы оның үлесі 2,9% — ға дейін төмендеді, ал 2021 жылы-4,4% — ға дейін өсті.
  • Сыбайлас жемқорлықтан келетін залалға ең көп үлес қосатын келесі қылмыстар: лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдалану, немқұрайлылық және 2021 жылдан бастап – пара алу. Бір қызығы, сыбайлас жемқорлықтың ең «қымбат» түрлері сотқа жеткізілген істердің пайызы төмен істердің қатарына кіреді.
  • Ең көп залал мемлекеттің, жеке тұлғалардың мүдделеріне, ең соңында – заңды тұлғаларға келтірілген. Бұл ретте мемлекетке және компанияларға сыбайлас жемқорлық қылмыстар «қымбатырақ» бола бастады, Халық бойынша сыбайлас жемқорлықтан келтірілген залал төмендеу үрдісіне ие.
Зиян 2019

(мың. теңге)

2020

(мың. теңге)

11 ай 2021

(мың. теңге)

Мемлекетке 9 679 841,606 16 443 140,35 10 720 504,81
Жеке тұлғаларға 5 435 883,348 2 496 461,447 868 995,213
Заңды тұлғаларға 707 721,724 887 569,021 398 261,28

 

Сотқа дейінгі тергеп – тексеру сатысында сыбайлас жемқорлық қылмыстар бойынша залалды өтеу жоғары деңгейде -2020 жылы 93% және 2021 жылғы 11 айдың қорытындысы бойынша 84%.

Жәбірленушілер бойынша бөлігінде сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында залалдың ең көп пайызы мемлекетке және заңды тұлғаларға қайтарылды. Жеке тұлғаларға қатысты сыбайлас жемқорлық қылмыстар бойынша залалды өтеу 2019 жылы ғана ең жоғары болды – 91%, 2020 жылы – 79% — ға дейін, 2021 жылы-65% — ға дейін төмендеді.

Осылайша, статистикалық талдау сыбайлас жемқорлық көріністерінің заңдылықтарын бақылауға, биліктің сыбайлас жемқорлықтың теріс салдарын жою жөніндегі күш-жігерін бағалауға мүмкіндік береді.

Алынған деректерді негізге ала отырып, Transparency Kazakhstan сарапшылары мемлекеттік органдардың атына қызмет салаларында сыбайлас жемқорлық қылмыстардың, мемлекеттік және сыбайлас жемқорлыққа қарсы этиканың сақталуын бақылау шараларының тұрақты тренді байқалатын қызметшілер арасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы насихаттау іс-шараларының сапасын жақсарту жөніндегі іс-шараларды қамтитын ұсынымдар әзірледі

Толық зерттеу осы сілтеме бойынша қол жетімді.

***

Аталған іс-шара АҚШ Халықаралық даму агенттігі (USAID) қаржыландыратын «Орталық Азиядағы әлеуметтік инновациялар» бағдарламасы шеңберінде Еуразия Қорының қолдауымен ұйымдастырылды.